Opieka psychologiczna nie jest dodatkiem do rehabilitacji. Jest częścią skutecznej rehabilitacji kardiologicznej.

2026 ESC Guidelines on Cardiac Rehabilitation, opublikowane 28 sierpnia 2026 r. w European Heart Journal oraz European Journal of Preventive Cardiology, po raz pierwszy przedstawiają kompleksowe zalecenia ESC poświęcone rehabilitacji kardiologicznej (RK). Dokument obejmuje wskazania do RK, jej podstawowe komponenty, organizację i modele realizacji, ocenę efektów oraz strategie zwiększania uczestnictwa i długoterminowego przestrzegania zaleceń. Wytyczne dotyczą dorosłych pacjentów z chorobami układu sercowo-naczyniowego, a także pacjentów onkologicznych poddawanych terapiom, które mogą mieć działanie kardiotoksyczne lub po ich zakończeniu.

Jednym z istotnych przesunięć akcentu, w porównaniu do dotychczasowych zasad, jest wyraźne włączenie zdrowia psychicznego, funkcjonowania psychospołecznego i wyników zgłaszanych przez pacjentów (patient-reported outcomes – PROs) do całościowego modelu rehabilitacji.

Ocena psychologiczna powinna być elementem kompleksowej rehabilitacji

ESC 2026, w ramach kompleksowej oceny ryzyka u osób z chorobami serca, zaleca przesiewową ocenę psychologiczną obejmującą m.in. identyfikację objawów depresji i lęku.  Jej celem jest odpowiednie kierowanie do dalszej diagnostyki, interwencji i leczenia.

Jest to rekomendacja klasy I, poziomu C — a więc zalecenie dotyczące postępowania, którego podstawę stanowią przede wszystkim konsensus ekspertów i/lub ograniczone dane, a nie dowody najwyższej jakości.

To ważne rozróżnienie: wytyczne nie mówią, że każdy pacjent powinien być diagnozowany psychiatrycznie. Wskazują natomiast, że objawy psychopatologiczne powinny być systematycznie oceniane, a wynik tej oceny powinien prowadzić do odpowiedniego postępowania.

W praktyce oznacza to odejście od modelu:

„Pacjent wygląda na zestresowanego — zobaczymy, czy samo przejdzie”

na rzecz modelu:

„oceniamy stan psychiczny (PHQ-2/ GAD-2) → identyfikujemy poziom ryzyka → dobieramy interwencję → monitorujemy efekt”.

Interwencje psychologiczne są pełnoprawnym komponentem RK

W rozdziale dotyczącym wsparcia psychospołecznego ESC 2026 sformułowano konkretne rekomendacje dotyczące interwencji psychologicznych.

U pacjentów z chorobą wieńcową (CAD) i niewydolnością serca (HF) interwencje psychologiczne są zalecane w celu poprawy funkcjonowania psychicznego — w tym zmniejszenia objawów lęku i depresji — oraz poprawy jakości życia związanej ze zdrowiem (klasa I, poziom B1).

Jeszcze bardziej konkretnie wytyczne wskazują na terapię poznawczo-behawioralną (CBT). Jest ona zalecana u pacjentów z CAD, HF oraz u pacjentów po implantacji ICD w celu poprawy funkcjonowania psychicznego, w tym objawów depresji, lęku i HRQoL, a także redukcji ryzyka sercowo-naczyniowego (klasa I, poziom B1).

Oznacza to, że interwencje psychologiczne nie są przedstawione wyłącznie jako opcjonalne „wsparcie emocjonalne”. W określonych populacjach stanowią rekomendowaną interwencję terapeutyczną w ramach RK.

Wsparcie psychospołeczne obejmuje więcej niż leczenie depresji i lęku

ESC 2026 przedstawia wsparcie psychospołeczne jako szerszy zestaw możliwych działań.

Oprócz interwencji psychologicznych i CBT dokument uwzględnia m.in.:

• psychoedukację,
• interwencje prowadzone z wykorzystaniem telemonitoringu i technologii cyfrowych,
• poradnictwo psychologiczne,
• interwencje oparte na uważności,
• leczenie farmakologiczne depresji w odpowiednio wybranych przypadkach.

Przykładowo, wykorzystanie telemonitoringu oraz edukacji i treningu psychospołecznego z użyciem komputera lub telefonu powinno być rozważane u pacjentów z CAD i HF w celu zmniejszenia objawów lęku i depresji (IIa B1). Interwencje oparte na mindfulness mogą być rozważane u pacjentów z CAD w celu zmniejszenia depresji, lęku, stresu i ciśnienia tętniczego (IIa B2).

Pacjent po zdarzeniu kardiologicznym potrzebuje odbudowy poczucia bezpieczeństwa

Wytyczne zwracają uwagę również na doświadczenie pacjenta, a nie wyłącznie na pomiary kliniczne.

Po incydencie kardiologicznym pacjent może doświadczać utraty zaufania do własnego ciała, poczucia winy związanego z wcześniejszym stylem życia oraz lęku przed nawrotem choroby. Niepewność dotycząca dalszego przebiegu choroby i samej rehabilitacji może dodatkowo sprzyjać lękowi, obniżeniu nastroju i wycofaniu z programu.

ESC wskazuje w tym kontekście na znaczenie indywidualnego poradnictwa psychologicznego, wsparcia rówieśniczego oraz komunikacji skoncentrowanej na celach i potrzebach pacjenta. Celem nie jest jedynie redukcja objawów psychicznych, ale również odbudowanie poczucia sprawczości, bezpieczeństwa i motywacji do aktywnego uczestnictwa w rehabilitacji.

Rehabilitacja powinna być personalizowana

Jednym z ważnych przesłań ESC 2026 jest odejście od modelu „jednego programu dla wszystkich”.

Program CR powinien uwzględniać m.in. wiek, płeć, choroby współistniejące, sprawność, mobilność, sytuację zawodową oraz specyfikę choroby serca. Wytyczne podkreślają, że różne grupy pacjentów mogą mieć odmienne trajektorie zdrowienia i odmienne potrzeby rehabilitacyjne.

Ma to bezpośrednie znaczenie dla opieki psychologicznej. Lęk przed wysiłkiem u pacjenta po ostrym incydencie wieńcowym, obawy dotyczące ICD, przewlekła niepewność u pacjenta z HF czy trudności adaptacyjne u osoby po leczeniu onkologicznym nie są tym samym problemem psychologicznym i nie powinny być automatycznie traktowane identyczną interwencją.

Szczególne znaczenie dla pacjentów z CIED, HF i chorobą wieńcową

Dokument zawiera rekomendacje psychospołeczne odnoszące się szczególnie do pacjentów z CAD, HF oraz pacjentów po implantacji ICD.

Szczególnie istotne jest zalecenie CBT u pacjentów z CAD, HF i po implantacji ICD (I B1). W przypadku pacjentów z urządzeniami wszczepialnymi oznacza to uznanie, że psychologiczne konsekwencje życia z urządzeniem — w tym lęk, depresja czy problemy z jakością życia — mogą wymagać celowanej interwencji, a nie wyłącznie edukacji technicznej dotyczącej urządzenia.

Psychologiczny efekt rehabilitacji kardiologicznej jest elementem jej skuteczności

Wytyczne konsekwentnie ujmują efekty CR szerzej niż tylko poprawę wydolności fizycznej.

Celem nowoczesnej rehabilitacji jest poprawa zarówno wyników klinicznych, jak i efektów zgłaszanych przez pacjentów (PROs), obejmujących m.in. stan zdrowia, jakość życia i funkcjonowanie pacjenta.

Ma to znaczenie kliniczne, ponieważ poprawa wydolności fizycznej i poprawa funkcjonowania psychicznego mogą wzajemnie się wzmacniać. Dane przywoływane w wytycznych wskazują na związek pomiędzy poprawą sprawności fizycznej a poprawą HRQoL i zdrowia psychicznego u pacjentów uczestniczących w CR.

Co to oznacza dla codziennej praktyki?

Dla lekarza kierującego pacjenta do rehabilitacji kardiologicznej najważniejsze przesłanie jest praktyczne:

1. Zapytaj o stan psychiczny.
Nie zakładaj, że lęk, obniżony nastrój lub trudności adaptacyjne są „naturalną reakcją”, której nie trzeba oceniać.

2. Stosuj zwalidowane narzędzia przesiewowe.
Wynik przesiewu powinien pomagać w decyzji, czy wystarczy psychoedukacja i monitorowanie, czy potrzebna jest pogłębiona ocena i interwencja.

3. Nie kończ na screeningu.
Sam wynik kwestionariusza nie jest leczeniem. Pozytywny przesiew powinien prowadzić do odpowiedniego postępowania lub skierowania.

4. Traktuj interwencje psychologiczne jako element rehabilitacji.
W CAD i HF mają one rekomendację klasy I, a CBT ma rekomendację klasy I również u pacjentów po implantacji ICD.

5. Personalizuj interwencję.
Potrzeby psychologiczne zależą od rodzaju choroby, etapu zdrowienia, wieku, sprawności, współchorobowości i doświadczeń pacjenta.

6. Monitoruj efekty, a nie tylko wykonanie procedur.
Ocena HRQoL, funkcjonowania psychicznego i innych PRO pozwala sprawdzić, czy rehabilitacja rzeczywiście poprawia zdrowie z perspektywy pacjenta.

Najważniejsza zmiana w myśleniu

ESC 2026 przesuwa rehabilitację kardiologiczną z modelu skoncentrowanego przede wszystkim na wydolności fizycznej w kierunku modelu zintegrowanego i skoncentrowanego na pacjencie, w którym efekty kliniczne, funkcjonowanie, jakość życia i dobrostan psychiczny są częścią tego samego procesu rehabilitacji.

Dlatego pytanie:

„Czy ten pacjent potrzebuje psychologa?”

warto zastąpić pytaniem:

„Jakie potrzeby psychologiczne ma ten pacjent i jaka forma wsparcia jest potrzebna, aby rehabilitacja była dla niego skuteczna?”

To właśnie taki sposób myślenia najlepiej odpowiada modelowi CR przedstawionemu w ESC 2026.