Kardiolodzy i lekarze rodzinni często pytają: skąd mam wiedzieć, czy ten pacjent „tylko” przeżywa naturalny stres związany z chorobą, a kiedy potrzebuje już konsultacji psychologicznej lub psychiatrycznej? Poniżej znajdziesz praktyczne, możliwe do zastosowania w krótkiej wizycie kryteria, spójne z zaleceniami 2025 ESC Clinical Consensus Statement oraz stanowiskami towarzystw naukowych.

Dlaczego kierowanie bywa trudne?

Bariery są dobrze znane: ograniczony czas wizyty, brak prostych narzędzi przesiewowych pod ręką, obawa przed „otwarciem tematu”, na który nie ma czasu odpowiednio zareagować, a także obawa pacjenta przed stygmatyzacją. Rozwiązaniem nie jest przeprowadzanie pełnego wywiadu psychiatrycznego przy każdej wizycie, lecz stosowanie krótkich, zwalidowanych pytań przesiewowych oraz jasnych kryteriów, kiedy skierować pacjenta dalej.

Proste narzędzia przesiewowe do gabinetu kardiologicznego

• Dwa pytania przesiewowe w kierunku depresji (odpowiednik PHQ-2): czy w ciągu ostatnich dwóch tygodni pacjent odczuwał obniżony nastrój, przygnębienie lub brak nadziei, oraz czy stracił zainteresowanie lub przyjemność z rzeczy, które zwykle go cieszą.
• Dwa pytania przesiewowe w kierunku lęku (odpowiednik GAD-2): czy pacjent odczuwał nadmierne zamartwianie się lub napięcie, oraz czy trudno mu było przestać się martwić.
• Przy pozytywnym wyniku przesiewu – rozszerzenie oceny pełną skalą (np. PHQ-9, GAD-7) lub bezpośrednie skierowanie do psychologa/psychiatry, w zależności od dostępności w danym ośrodku.
• Proste pytanie o jakość snu – zaburzenia snu są częste i często pomijane, a ich obecność koreluje z nasileniem objawów depresyjnych i lękowych.

Sygnały wymagające pilnej konsultacji psychiatrycznej

Niezależnie od wyniku oceny przesiewowej, poniższe sygnały wymagają pilnej reakcji i skierowania do psychiatry, najlepiej jeszcze tego samego dnia:

• Jakiekolwiek myśli lub plany samobójcze, także wyrażone pośrednio („lepiej by było, gdyby mnie nie było”).
• Nasilone objawy psychotyczne (np. urojenia, omamy) lub głęboka depresja uniemożliwiająca samoopiekę.
• Nagła, znacząca zmiana zachowania niewytłumaczona stanem somatycznym.
• Objawy majaczenia u pacjenta hospitalizowanego – dezorientacja, pobudzenie lub spowolnienie, zaburzenia świadomości, zwłaszcza w ostrej niewydolności serca lub po zabiegach kardiochirurgicznych.

Sytuacje kliniczne z rutynowym wskazaniem do skierowania do psychologa

Poza sytuacjami pilnymi, istnieje grupa sytuacji klinicznych, w których warto zaproponować konsultację psychologiczną niejako standardowo, niezależnie od aktualnego wyniku oceny przesiewowej – ze względu na udokumentowane obciążenie psychiczne na tych etapach leczenia:

• Świeży zawał serca, ocena jest wskazana szczególnie w pierwszych 2–6 miesiącach, zwłaszcza jeżeli pacjent nie był korzystał z rehabilitacji kardiologicznej (podczas której miał konsultacje psychologiczną)
• Rozpoznanie niewydolności serca oraz każda hospitalizacja z powodu jej zaostrzenia.
• Kwalifikacja do zabiegu kardiochirurgicznego, wszczepienia LVAD lub przeszczepienia serca – zarówno przed, jak i po procedurze.
• Wszczepienie ICD lub rozpoznanie zaburzeń rytmu serca, zwłaszcza po epizodach interwencji urządzenia.
• Rozpoznanie kardiomiopatii przerostowej i innych chorób rzadkich, przewlekłych, o niepewnym rokowaniu.
• Pacjent zgłaszający trudności w przestrzeganiu zaleceń (adherencja) mimo rozumienia zaleceń medycznych – często kryje się za tym nierozpoznany problem psychiczny.

Jak zaproponować pacjentowi skierowanie – praktyczne sformułowania

Sposób, w jaki proponujemy pacjentowi konsultację psychologiczną, ma duże znaczenie dla tego, czy z niej skorzysta. Pomocne bywa normalizowanie: „to, co Pan/Pani opisuje, jest częste u osób po zawale/z niewydolnością serca i dobrze reaguje na wsparcie” oraz przedstawienie tego jako elementu leczenia kardiologicznego, a nie odrębnej, „psychiatrycznej” ścieżki: „chciałbym, żeby zajął się Panem/Panią również nasz psycholog – to standardowa część opieki nad pacjentami z Pana/Pani rozpoznaniem”.

Model organizacyjny: zespół psychokardiologiczny i zasady ACTIVE

Zgodnie ze stanowiskiem ESC z 2025 roku, powyższe zasady najlepiej wprowadzać w ramach zespołu „Psycho-Cardio” i modelu ACTIVE (Acknowledge, Check, Tools, Implement, Venture, Evaluate) – czyli w sytuacji, gdy ocena przesiewowa jest rutynowa, ścieżka skierowania jasna, a efekty interwencji podlegają okresowej ocenie. Nawet w ośrodku bez formalnego zespołu wielodyscyplinarnego, wdrożenie prostego, dwuetapowego schematu „przesiew → skierowanie” znacząco poprawia wykrywalność problemów psychicznych u pacjentów kardiologicznych.

Podsumowanie – checklista dla klinicysty

• Pytaj rutynowo o nastrój, lęk i sen – dwa proste pytania wystarczą jako przesiew.
• Skieruj pilnie przy myślach samobójczych, majaczeniu lub objawach psychotycznych.
• Zaproponuj konsultację psychologiczną standardowo po zawale, przy niewydolności serca, kwalifikacji do zabiegów wysokiego ryzyka i chorobach rzadkich.
• Przedstaw skierowanie jako element leczenia kardiologicznego, nie odrębną „psychiatryczną” decyzję.